‘न्याय कहिले पाउँला?’

अदालतले दियो आफन्तले दिएनन्

‘अब मैले न्याय पाउने कहिले त?’ काठमाडौं जिल्ला अदालतको फैसला कार्यान्वयन विभागमा उनी पटकपटक यही प्रश्न तेर्स्याउँछिन्। श्रीमान् लगायत घरका सबैले शारीरिक-मानसिक पीडा दिएको भन्दै उनी अदालतको ढोका ढक्ढकाउन पुगेकी हुन्। अदालतले मानाचामलको रकम पाउने र कानुनबमोजिम अंश पाउने फैसला सुनायो। तर, एक वर्ष बित्न लाग्दा पनि उनले परिवारबाट एक पैसा पाएकी छैनन्।

राधिका उप्रेति, ३१।
बानेश्वरस्थित संखमुल चोकमै साढे चार तलाको घरकी एक्ली बुहारी हुन् उनी। तर, छोरो जन्मिएर सुत्केरी हुँदा श्रीमान्ले कान्छी लिएर हिँड्न थाले। उनी एक्लिँदै गइन्। आइए पहिलो वर्ष पास गरेकी उनको पढाइ त्यहीँ रोकियो।
उनको दस वर्षको छोरो छ। छोरो जन्मिएपछि हेलाँ गर्न थालेका श्रीमान्ले ‘सम्बन्ध विच्छेद गर्न नमाने मारिदिन्छु’ भन्ने धम्की दिन छाडेका छैनन्। छोरो पाँच वर्ष हुँदासम्म बुटवलको माइतीमा उनी तीन पटकमात्रै जान पाइन्। त्यो पनि काखेछोरो घरमै छाडेर।
सासुले उनलाई कहिले ‘तेरो कारण मेरो छोरोले दुःख पायो’ भन्दै त कहिले ‘दाइजोमा के ल्याएकी छस् र, हाम्रो यत्रो घरको मालिक्नी भएर बस्न’ भन्दै चरम मानसिक र शारीरिक यातना दिइन्। कति छाक खान दिन्थे, कति छाक भोकै बस्नुपर्थ्यो।
०६३ सालको जनैपुर्णिमाको दिन अघिल्लो दिनका पिटाइले बिरामी परेकी राधिकालाई नन्दले ‘घरबाट निस्कने भए निस्की, नत्र यहीँबाट खसालिदिन्छु’ भन्दै तेस्रो तलाको बरन्डामा निकालिन्। उनले आफ्नो ज्यान जोगाउन ‘गुहार गुहार’ भनेपछि छरछिमेक जम्मा भए।
छिमेकीहरू पनि उनलाई त्यही घरमा छुट्टै कोठा दिलाउन तीनकुने प्रहरी चौकीमा गए।
चौकीले दोस्रो तलाको दुई कोठा राधिकालाई दिन र बच्चालाई आमासँगै मामाघर पठाउन परिवारकालाई कागज गरायो। श्रीमान् आफूसँग फर्किएलान् भन्ने आस गुमाइसकेकी राधिका दुई कोठामा छोरासँग शान्तिको सास फेरेर बस्न पाएकोमा खुसी नै थिइन्।

पहिला उनलाई परिवारले राम्रो व्यवहार गर्थ्यो। म्यानपावर कम्पनी खोलेका श्रीमान् र ससुराको राम्रै कमाइ थियो। जग्गा र घर पनि आफू भित्रिएपछि नै जोडेकोे उनलाई थाहा थियो। त्यसबाहेक सम्पत्ति केही भएको उनलाई पत्तो थिएन। एकाएक ०६४ सालमा आफू बसिरहेको घर लिलाममा निस्किएपछि उनी झसंग भइन्।
यसबीच उनीमाथि श्रीमान् र परिवारको ज्यादती सुरु भइसकेको थियो।
छोराको भविष्य सम्झेर उनले अंश मुद्दा हाल्ने निधो गरिन्। पहिलोपटक घर लिलाममा निस्किएपछि ०६४ भदौ ३१ गते उनले काठमाडौं जिल्ला अदालतमा अंश मुद्दा दायर गरिन्। पन्ध्र महिना अदालत धाएपछि परिवारको घरभाडाको आम्दानी मूल्यांकन गरेर अदालतले ‘अंश नपाउँदासम्म मानाचामलको प्रतिमहिना ८ हजार ५ सय ४० रुपैयाँ’ पाउने फैसला गर्‍यो। त्यो पनि अंश मुद्दा दायर गरेकै दिनदेखि पाउने गरी।
अदालतले तोकेको मानाचामलको पैसै अहिलेसम्म झन्डै चारलाख पुग्न आँटिसक्यो।
राधिकाका ससुरा प्रमोदराज उप्रेतीले अदालतमा सम्पत्ति विवरण दुई करोडको भएको बताएका थिए। घर धितो राखेर फाइनान्सबाट ५२ लाख झिकेको रकमको ब्याजसमेत जोड्दा ऋण निखन्न झन्डै एक करोड तिर्नुपर्छ। घर लिलाममा गएर रोक्का भएपछि अदालतले पनि आफ्नो फैसला कार्यान्वयन गराउन सकेको छैन।
गत कात्तिकमा न्यायाधीश सुदर्शन पाण्डेले ‘फाइनान्समा रोक्का घर फुकुवा भएपछि श्रीमान्ले पाउने अंशको तीन भागको दुई भाग पाउनेगरी’ फैसला सुनाएका थिए। अदालतका कर्मचारीका अनुसार लिलाममै गए पनि अहिले कम्तिमा ४ करोडमा घर बिक्छ।
त्यस हिसाबले राधिकाले अदालतको फैसलाअनुसार अंशमा पाउने रकम ७० लाखभन्दा बढी हुन्छ। तर, उनलाई परिवारले एक रुपैयाँ दिएका छैनन्। फाइनान्सको पैसा नतिरे छिट्टै घर फाइनान्सले लिन्छ। त्यो अवस्थामा राधिकाको हातमा केही पर्दैन।
‘मलाई त उल्टै ऋण पो पर्ला कि भन्ने पिर हुन थालेको छ,’ उनी भन्छिन्।

अदालतको कुनै पनि फैसलाको कार्यान्वयन ६ महिनाभित्र हुनुपर्ने कानुनी प्रावधान छ। तर, उक्त अवधिमा फैसला कार्यान्वयन नभए के कारबाही हुने भन्नेमा कानुन मौन छ।
‘कानुनले कुनै कारबाहीको व्यवस्था गरेको भए अदालतका धेरै फैसला किनारा लागिसक्थे,’ फैसला कार्यान्वयन विभागका तहसिलदार चित्रबहादुर केसीले भने, ‘६ महिनाभित्र त १० प्रतिशत पनि फैसला कार्यान्वयन हुँदैन।’
कानुनी दायरा भित्र रहेर राधिकाका ससुराले फैसला कार्यान्वयन गरेको भए अहिलेसम्म छोरो पढाउने र बिहानबेलुकाको छाक टार्न माइतीले भरथेक गर्नुपर्ने थिएन। पेट पाल्न खोलेको ब्युटि पार्लर र अदालत धाउँदाको ऋण एकलाख ६० हजार पुगिसक्यो।
अदालतले फैसलामा यति समयमा घर फुकुवा गरिसक्नुपर्ने भनेर तोकेको भए राधिकालाई अदालतले अंश दिलाइसक्थ्यो। ‘फुकुवा भएपछि भनेर फैसला भएकोले मैले अंश पाउँछु भनेर मेरो परिवारले घर फुकुवा गर्दैनन्,’ राधिकाले भनिन्, ‘मलाई नदिनकै लागि उनीहरूले अरू भएको सम्पत्ति लुकाएर घर लिलाममा परेको बहाना गरिरहेका छन्। नत्र उनीहरूले कसरी नयाँ गाडी किन्न सके?’
उनको पक्षमा भएको फैसला कार्यान्वयन नभएर अदालतका कर्मचारीसम्म छक्क परिसके। अदालतका कर्मचारीले ‘मानाचामलको रकम दिनुपर्‍यो’ भन्दा ससुराले ‘आफ्नै घरको रकम फाइनान्समा तिर्न नसकेको’ गुनासो गर्छन्।
एउटी बुहारीविरुद्ध पूरै परिवार मिलेर अंश दिन नखोजेकाले अदालत आफैंले आउँदो असोज १२ गते फाइनान्ससँग सहमति गर्ने निर्णय गरेको छ। लिलाममा रहेको घर बेचेर त्यसबाट पाएको रकमको पाउँदो पैसा राधिकालाई दिने अदालतको निर्णय हो।
त्यसरी सहमति हुन नसके राधिकाको दसवर्ष लामो कानुनी संघर्ष व्यर्थ हुनेछ।

Advertisements

कुकुर र कलाकी पारखी

तपाईं कस्तो कुकुर घरमा पाल्न चाहनुहुन्छ ?
पकुल्ला गाला भएको मोटोघाटो हेर्दै रहर लाग्दो काखमा लिउँलिउँजस्तो झ्याप्प रौं भएको सुकिलो – अधिकांशको चाहना यस्तै हुन्छ । अझ जानकारले त कुकुरको नश्लसमेत तोक्लान् ।
जान साल्टर भने अपवादमा पर्छिन् ।
सडक गल्लीमा बेवारिसे छाडिएका रोगले रौं खुइलिएका र प्रचलित भाषामा ‘भुस्याहा’ कुकुर हुन् उनको माया, ममता र संरक्षण पाउने । उनी ती कुकुरलाई आफ्नै सन्तानजस्तो काखमा हुर्काउँछिन् । बन्ध्याकरण गरिदिन्छिन् र सत्कारको फरक संस्कार सिकाउँछिन् ।
साल्टर ७३ भुस्याहा कुकुरको रेखदेखमा ६ वर्षदेखि समर्पित बेलायती नागरिक हुन् । काठमाडौंका गल्लीमा भेटिने भुस्याहा कुकुरप्रति उनको लगाव देख्नहरु उनलाई ‘लेडी डग’ का नामले चिन्छन् । पशु संरक्षणमा विशेष योगदान पुर् याएबापत् हालै उनी एक अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कारबाट सम्मानित भइन् । अमेरिकी ह्युमन सोसाइटी इन्टरनेसनलले उनलाई यो सम्मान दिएको हो ।
साल्टरका बुवा उनलाई हेयर ड्रेसर बनाउन चाहन्थे । चित्रकारितालाई पेसा बनाउन नसकिने उनको तर्क थियो । बुवाको चाहना उनले लत्याउन सकिनन् । हेयर ड्रेसर भएर थुप्रै देशका पाँचतारे होटलमा काम गरिन् । यही सिलसिलामा पहिलोपटक नेपाल आएकी थिइन् उनी ।
यो १९६८ तिरको कुरा ।
त्यतिखेर नेपाली महिला सारी-ब्लाउजमात्र लगाएर हिँड्थे – पहिलोपल्ट नेपाल आउँदा उनले संगालेको अनुभव यही हो । ‘तिमी केटा हो’ स्कर्ट र जिन्स लगाउने उनलाई काठमाडौंका गल्लीमा यस्तै प्रश्न सोधेर हैरान पारिन्थ्यो ।
‘होइन’ उनको जवाफ सुनेपछि स्थानीय खित्तित्त मुख छोपेर हाँस्थे ।
‘नेपालीको अनुहारमा बेग्लै भाव थियो’ ४२ वर्षअघिको काठमाडौंलाई अहिलेको काठमाडौंसँग तुलना गर्दै उनी भन्छिन् ‘नेपालीमा धेरै परिवर्तन आएको छ ।’
इन्डोनेसियाका कलाकारबाट प्रभावित साल्टर त्यसपछि १९७५ मा आफ्नो जन्मथलो छाडेर कला विस्तार गर्न नेपालको पूर्वी पहाड आइपुगिन् । यहाँका हिमाल, पहाड र तराई सबै क्षेत्र घुमेर फरक संस्कृति बोकेका मानिसलाई रेखामा उतार्न उनलाई मज्जा लाग्छ । उनका चित्र नेपाल र विदेशका धेरै प्रतिष्ठित ठाउँमा प्रदर्शन भइसकेका छन् ।
नेपालीको निर्दोष, निश्चल मुस्कान र अनुहारको रौनकले सधैं चित्र कोर्न लोभ्याएको उनको अनुभव छ । नेपालमा कोरेका केही चित्र त उनले कहिल्यै नबेच्ने प्रण गरेकी छन् । बगैंचा गोडमेल गरिरहेकी एक वृद्ध महिलाको तस्बिरले आफूलाई सबभन्दा बढी प्रभाव पारेको उनी बताउँछिन् ।
‘तस्बिर बनाएको केही दिनमै उनको ती वृद्ध महिला निधन भयो,’ उनी भन्छिन् ‘पछि भेट्ने मौकाधरी पाइनँ । यसले मलाई दुःखी तुल्यायो ।’
कला रोज्न पश्चिममा भन्दा पूर्वमा धेरै विषय छ भन्ने उनलाई लाग्छ । त्यही भएर पश्चिमा देशका सुखसुविधा त्यागेर उनी नेपाललाई नै आफ्नो थातथलो बनाइरहेकी छन् ।
र कर्मथलो पनि ।
नेपाल बसाइका क्रममा १९७५ देखि उनले यहीँका युवक प्रेमलाललाई अभिभावकत्व दिँदै आएकी छन् । यसले उनलाई नेपाल ‘घरजस्तै’ लाग्न थालेको छ । अर्को पनि कारण छ जसले उनलाई नेपाल छाड्न पटक्कै मन लाग्दैन – तिनै भुस्याहा कुकुर जसका लागि उनी एकमात्र सहारा बन्दै आएकी छन् ।
गैरीधाराको घरमा उनलाई भेट्न जानेहरुलाई ताज्जुब लाग्नसक्छ यी वृद्ध महिला सडकबाट उद्धार गरिएका चार भुस्याहा कुकुर र दुई बिराला च्यापेर बसिरहेकी हुन्छिन् । उनको घर छिर्नेबित्तिकै ती कुकुर पुच्छर हल्लाउँदै ढोकैसम्म स्वागत गर्न आइपुग्छन् । बेलाबेला भुकेर तपाईंको सातो लेला । पुच्छर हल्लिएको देखेर दंग पर्ने कि भुकेको देखेर आत्तिने भनेर दोधारमा पर्नुहोला । तर नआत्तिनुस् । साल्टरले यस्तरी प्रशिक्षण दिएकी छन् मान्छे राम्ररी नखुट्याई दाँत गाडिहाल्ने बानी छैन ।
असल पाहुना हुन् जस्तो लागे तुरुन्तै झ्याम्मिन आइहाल्छन् । तपाईंको छातीसम्म पुग्नेगरी बुरुकबुरुक उप्रुन्छन् । तपाईंलाई चित्रैचित्र भरिएको बैठक कोठाको बाटो देखाइदिन्छन् ।
घरमा सबभन्दा प्यारो छ ‘टेरा’ । ऊ नेपालीभन्दा अंग्रेजी भाषा बढी बुझ्छ । ‘टेरा आइजो’ भनेर बोलाए उसको रौं पनि हल्लिँदैन । तर ‘कम टेरा कम’ भन्यो भने पुच्छर हल्लाउँदै दुई बित्ता उप्रुेर नजिक आइपुग्छ । अनि खुट्टा पसारेर बस्छ ।
काठमाडौंमा बस्दादेखि नै साल्टरलाई गल्लीमा जताततै देखिने भुस्याहा कुकुरको दयनीय स्थितिले पिरोल्थ्यो । वर्षेनी ती कुकुरको संख्या बढेको देख्दा उनको मनमा छटपटी हुन्थ्यो । नगरपालिकाका कर्मचारीले सडकका कुकुरलाई मासुमा विष मिसाएर मारेको सुन्दा उनका आँखा रसाउँथे । तीन दसक बित्दा पनि भुस्याहा कुकुरको हविगत उस्तै देखेपछि उनले अठोट गरिन्- म यही क्षेत्रमा काम गर्छु ।
उनले ‘हेल्प इन सफरिङ’ नामक भारतीय संस्थाबाट सडकमा छाडिएका पशुको संरक्षण गर्ने गतिलो उपाय भेटिन् । त्यहाँबाट फर्केर सन् २००४ मा काठमाडौं टि्रटमेन्ट सेन्टर क्याट स्थापना गरिन् । यहाँ १५ कामदारको सहयोगमा वर्षेनी चक्रपथभित्रका एक हजार पाँच सय भुस्याहा कुकुरको उद्धार र बन्ध्याकरण गरिन्छ ।
थुप्रै सहरबासीले क्याटबाटै उद्धार भएका भुस्याहा कुकुरलाई घरको संरक्षक बनाउन थालेका छन् । यो परिवर्तन देखेर उनलाई लाग्छ – मानिसले नबुझेर मात्रै गल्लीका कुकुरलाई हेला गरेका रहेछन् । ‘संस्कार पाएपछि सडकका कुकुरले पनि सभ्यता पाउँछन्’ उनी भन्छिन् ‘पहिला मानिसले यसरी बुझ्लान्जस्तो लागेको थिएन । आजकाल भुस्याहा कुकुरलाई घरमा पाल्न लालायित छन् ।’
६ वर्षयता साल्टरले काठमाडौंका गल्लीमा भुस्याहा कुकुर निकै कम देख्न थालेकी छन् । नजिकैका रेस्टुरेन्टहरुले बाँकी बचेका खानेकुरा क्याटमा तिनै कुकुरको खाजाका लागि पठाउने गर्छन् ।
सडकका बेवारिसे कुकुरले साल्टरको मनभित्र त ठाउँ पाए तर चित्रमा स्थान बनाउने अवसर भने ७ वर्षे जेस्सीलाई मात्र जुर् यो ।
जेस्सीलाई उनले सडकबाटै उठाएर घर ल्याएकी थिइन् । तर केही वर्षमै त्यो मर् यो । ‘संसारको सबभन्दा पि्रय वस्तु गुमेको चोट पर् यो मलाई,’ उनी भन्छिन्,’ त्यही कुकुरमाथि आफ्नो सबै माया पोखेर चित्रमा उतारेकी छु । अरु कुकुरको चित्र बनाएकी छैन ।’ जेस्सीसँग बिताएका क्षण सुनाउन आग्रह गर्दा उनी मलिन अनुहार लाएर निकै बेर टोलाइन् । जवाफ केही आएन ।
पछिल्लो समय विशुद्ध चित्रकारबाट उनी ‘एक्टिभिस्ट’ बनेकी छन् । उनका रेखाचित्र र आकृति चित्रमा विकासविद् हर्क गुरुङको शब्द कोरिएको संगालो ‘फेसेस अफ नेपाल’ भन्ने छुट्टै पुस्तक निस्केको छ । साल्टरले पछिल्लो समय भारतीय वेश्यालयबाट उद्धार गरिएका र एचआइभी भएका नेपाली चेलीको भावना आफ्नो चित्रमा उतारेकी छन् । ‘डन्ट टर्न योर ब्याक अन अल आवर डर्टस्ः किप द प्रमिस’ शीर्षकको चित्र हालसालै काठमाडौंमा प्रदर्शन गरिएको थियो ।
१० वर्षदेखि माइती नेपालसँग आबद्ध रहेर काम गरिरहेकी उनले सुरुमा युवतीहरुसँग काम गर्दा निकै गाह्रो हुने सोचेकी थिइन् । तर तिनलाई चित्रमा उतार्दै जाँदा उनी ती युवतीसँग झ्याम्मिँदै गइन् । ’em पनि उनीसँग नजिकिँदै गए ।
नेपाली चेलीको अनुहारमा झल्किने मानवता माया-ममता र सहिष्णुतालाई सजीव रुपमा चित्रमा उतारेकी साल्टर ती चेली’bout भन्छिन् ‘कुनै सानो संयोगले हामी त्यहाँ पुगेनौं उनीहरु पुगे । हामीले भन्दा बढी जीवन उनीहरुले भोगेका छन् ।’
सडकका कुकुरको संरक्षण र सामाजिक काममा व्यस्त रहनुपरेकाले चित्रकारिता पछि पर्दै गएको उनको अनुभव छ । ‘अब म आफ्नो चित्रकारितामा बढी व्यस्त हुन्छु,’ उनी अठोट गर्छिन् ‘म कला र कुकुर दुवैको पारखी हुँ ।’

P.S. यो ‘स्टोरी’ नागरिकको ‘जीवनशैली’ पृष्ठमा प्रकाशित भएको हो ।